Voedselbos Vera Greutink

lente 2021

By Eten uit het bos

May 2^nd, 2021

Vera Greutink is wat je noemt een permacultuur-protagonist. Met meer dan 20 jaar praktijkervaring op de teller, schrijfster van talloze artikels in tuinmagazines en auteur van 2 boeken bezit ze een geweldige kennis over eetbare tuinen en voedselbossen. Een kennis die ze deelt op haar YouTube kanaal (28.000 abonnees) en via Instagram (49.000 volgers). Best een intensieve en tijdsopslorpende roeping. Van iemand die al zo lang op de barricades staat, was ik wel benieuwd om te ontdekken wat ze vindt van de hedendaagse belangstelling (lees: hype) rond voedselbossen.

Esthetisch ontwerpen

Voor Vera ging de bal definitief aan het rollen toen ze in 1999 in contact kwam met iemand die in Australië een PDC (Permaculture Design Course) had gevolgd. Het lezen van de boeken van Fransjan De Waard en Patrick Whitefield bevestigde voor haar de ecologische richting die ze uit wilde in haar leven. Na jarenlang bostuinieren in haar smalle stadstuin en 13 jaar volkstuinieren zonder spitten en met voortdurend mulchen, kon ze in 2015 eindelijk een tuin van 966m² kopen bij de Biologische Tuinbouwvereniging Twente in Twekkelo. Leuk weetje: dit is de oudste biologische moestuinvereniging in Nederland.

Vera en haar man Remco hebben dit stukje grond intussen omgevormd tot een prachtige combinatie van een moestuin en een voedselbos. "Al ontbreekt het ons aan voldoende tijd om alles echt goed te doen", geeft ze lichtjes onvoldaan toe. Het blijft voor haar niet makkelijk om een goede balans te vinden tussen observeren, onderhouden en online communiceren. "Mensen onderschatten soms hoeveel tijd en energie we steken in het maken van foto's en video's over ons project. We willen onze praktijkervaring graag zo eerlijk mogelijk weergeven." Dat ontbreekt namelijk vaak bij andere ontwerpers van eetbare tuinen en voedselbossen. "Ik zie mensen projecten ontwerpen en boeken publiceren zonder veel praktijkervaring. Ik ben er van overtuigd dat je zelf moet tuinieren om ook een goede ontwerper te zijn."

Aangezien ze vaak voor particulieren (tot 1000m²) ontwerpt, hecht Vera ook veel belang aan het esthetische aspect van permacultuur. In elk ontwerp zoekt ze naar de juiste combinatie van biodiversiteit, schoonheid en efficiëntie. De zoektocht naar dat laatste betekent dus voor haar geen mandala's en sleutelbedden. "Dat ziet er leuk uit in het begin, maar mensen komen er na enkele jaren toch vaak op terug," besluit ze met een glimlach.

Hoera-benadering

Het ontwerpen van een voedselbos vraagt volgens Vera tijd, geduld en een stappenplan. "Men wilt graag snel iets kunnen laten zien en daarbij wordt euforie belangrijker dan de kracht van een goed doordacht systeem." Ze gelooft iets minder in een zogenaamde 'hoera-benadering' waarbij alles in 1 keer met heel veel vrijwilligers wordt aangeplant. Ze verkiest daarentegen een stapsgewijze aanpak. Daarbij kan je gewoon beginnen met bomen en grote struiken waarna de kruidlaag in stroken wordt ontwikkeld. Als je daarnaast zelf kleinere planten en kruiden gaat ontwikkelen om ze vervolgens te vermeerderen, bekom je niet alleen sterkere - meer resistentere - planten, maar kost het je allemaal ook minder geld.

Een polycultuur zoals die in haar eigen bostuin, kan je volgens haar nooit grootschalig gaan toepassen. Oogsten wordt gewoon te ingewikkeld, waardoor je professioneel eenvoudigweg niet uit de kosten geraakt. Welke mogelijkheden ziet Vera dan wél voor voedselbossen?

een kleinschalig systeem met een grote diversiteit aan planten, waarbij je een directe afzetmarkt creëert tot aan de consument of via de korte keten. Dit kan rendabel worden indien je erin slaagt om voor bepaalde nicheproducten (bv. bessen en keukenkruiden) ook een hogere prijs te vragen.
een grootschalig, maar eenvoudig systeem waarbij je werkt met alley cropping zodat er machinaal kan geoogst worden. Hier ligt een groot potentieel om de huidige en volgende generatie boeren te overtuigen van de voordelen van agroforestry. Belangrijk is wel dat er op een respectvolle manier aan hen aangetoond kan worden dat er een transitie mogelijk is. Het helpt niemand vooruit om voedselbossen neer te zetten als een "te makkelijk alternatief".
een zelfvoorzienend systeem (naar Zwitsers model) in privétuinen waarbij je mensen meer op weg helpt richting meerjarige groenten, struiken en bomen.

Betrouwbare gildes met geschakelde bloei

Het grootste gedeelte van de tuin wordt gebruikt als voedselbos en er is ook een moestuin waar er eenjarige groenten worden geteeld. Het ontwerp van het perceel is gemaakt van laag naar hoog richting het noorden. In het lagere gedeelte vind je de zones die het meeste aandacht en verzorging nodig hebben zoals de moestuinbedden met eenjarigen en de kas. In de moestuin combineert Vera een systeem van wisselteelt met polycultuur, omdat ze toch voorzichtig blijft met kolen.

Tussen de moestuin en het voedselbos vinden we een vijver die ontworpen werd door de Eco-Care hoveniers. Zijn belangrijkste functie? In de eerste plaats zorgen voor meer biodiversiteit (kikkers, salamanders, ...) in het systeem, want voorlopig is Vera er nog niet aan toe gekomen om effectief te oogsten van vijverplanten zoals gele plomp, lisdodde, schildkruid of waterlelie. Het oorspronkelijke doel om een microklimaat te creëren voor de naburige perzik en abrikoos, blijkt echter niet haalbaar. Soms wordt het in Twekkelo nog -10° in mei dus hebben deze vorstgevoelige bomen het heel moeilijk.

Dat brengt ons bij een belangrijk punt, namelijk de betrouwbaarheid van planten. Vera begrijpt heel goed waarom een appelboom zoals een Ecolette - ontwikkeld met eenzelfde smaakprofiel als de gegeerde Elstar én ziekteresistenter - niet professioneel interessant is omdat hij niet gelijkmatig rijpt. En ze heeft nog steeds haar bedenkingen bij het nut van pawpaws op plekken waar het best nog laat kan vriezen. Haar voorkeur gaat uit naar betrouwbare planten (zoals appels, hazelaars, walnoten) van betrouwbare kwekers (zoals bv. Arborealis).

Waar ze wél van overtuigd is en al vaker over heeft geschreven, is het nut van gildes. Denk daarbij aan de combinatie van kattenkruid, daglelie, mierikswortel, lupine, rabarber, winterpostelein rond een perzikboom. Of aan één van haar oudste gildes bij de kersenboom met smeerwortel, boerenwormkruid, lavas, munt, lupine en rabarber.

Mocht je starten vanaf een perceel met kweekgras, heb je er wel alle baat bij om de bodem goed te ontginnen alvorens je de kruidlaag aanplant van je gildes. Daarbij heeft Vera trouwens betere ervaringen om te werken met karton dan karton bedekt met een mulchlaag, omdat die dan sneller vergaat.

Eyecatcher in het voedselbos is een schitterende pergola met verschillende klimmers zoals druif, tayberry, boysonberry, loganberry, japanse framboos, zwarte framboos en kiwibessen. Daaronder vinden we aan de Zuidelijke kant (gebleekte) rabarber, bieslook, primula's en een "bijenoase van ossentong". In de schaduw bevinden zich vrouwenmantel, longkruid, bloedzuring en hosta's. Telkens in groepjes aangeplant, omdat dat er "niet alleen leuker uitziet, maar planten ook weerbaarder maakt tegenover woekeraars."

Aan de oostkant en noordkant bevindt zich een uitgestrekte gemengde haag met krentenboompje, gele kornoelje, appelbes, duindoorn, hazelaar, sleedoorn en roos ("om vogels goed te laten nestelen"). Het geheel vormt een geschakelde bloei met stuk voor stuk goeie bijenplanten. Op de zuidkant werden 6 laagstam appelbomen aangeplant met daartussen vooral (zwarte en josta) bessen en als kruidlaag oregano, vaste uien, daglelies, duifkruid ("goede vlinderplant"), chinese bieslook, rabarber, lavas, daslook, roomse kervel en kleine pimpernel.

Helemaal bovenaan in het noordoosten ligt er tenslotte nog een 'wilder gedeelte' met een driedubbele strook smeerwortel, grootvruchtige meidoorn, lijsterbes, een walnootboom waarbij 2 rassen geënt werden op 1 onderstam, aronia hybriden en een hican (kruising pecan en hickory). Al ben je wat betreft die laatste volgens Vera "waarschijnlijk beter af want walnoot is een stuk betrouwbaarder". Het typeert haar nuchtere kijk op welke keuzes je wél of niet kan maken als permacultuur-ontwerper.