Voedselbos Nokere

lente 2021

By Eten uit het bos

June 15^th, 2021

Voor al diegenen die zich afvragen hoe een permacultuurparadijs van 0,5ha er in werkelijkheid uitziet, kan ik je met plezier de weg wijzen richting het Voedselbos in Nokere. Al meer dan 15 jaar leeft/speelt/experimenteert bezieler Bert Dhondt met de hulp van een hele resem vrijwilligers in zijn "educatieve ontmoetingsplek voor permacultuur in de praktijk". Het resultaat in de lente van 2021 is echt verbluffend: een geurig bloeiend, kleurrijk ("Ik schilder met groenten"), volop zoemend ecosysteem waarin meer dan 650 soorten eetbare planten stilaan de vorstgrens buiten duwen.

Nood aan oude bodems

Na een eerste kennismaking met permacultuur in Australië eind jaren '90, ging Bert zelf aan de slag op een stuk grond in zijn hometown Nokere. Hij besloot het populierenbos dat zijn grootvader 60 jaar voordien had aangeplant om te vormen tot een voedselbos. Er waren weinig referenties om zich aan te spiegelen, maar hij kon gelukkig wel terugvallen op zijn ervaring als moestuinier. Hij onderhield namelijk een moestuin van 3 hectare voor een organisatie van volwassenen met een mentale beperking. "Daar heb ik heel diep respect gekregen voor bioboeren. Vandaag moet ik echter wel vaststellen dat ze op vlak van bodemopbouw op een eindig verhaal zitten. De manier waarop we vandaag ons voedsel telen vraagt steeds opnieuw tal van bodembewerkingen en eigenlijk een strijd tegen 'onkruiden' en planten die niks liever willen dan de bodem voor ons bedekt houden en naar bos laten evolueren. Hoe goed je jouw bioboerenbodem ook verzorgt, door de teelt van éénjarigen blijft er maar heel weinig bodemopbouw over. We moeten durven kijken hoe we met veel meerjarige planten, bessen, noten, bomen, struiken en klimplanten aan bodemopbouw kunnen doen, biodiversiteitsherstel én ook nog een hoop lekker voedsel produceren. Ik geloof oprecht dat een voedselbossysteem dat allemaal kan. Maar we moeten eerst nog leren eten uit het bos."

Niet alleen mensen moeten gevoed worden, maar ook de bodem moet gevoed worden. Een voedselbos zorgt daar voor. Bert is er dan ook resoluut van overtuigd dat we nood hebben aan oude bodems en systemen die de tijd krijgen om stabiel te worden.

Grot van Ali Baba

In zijn voedselbos teelt Bert een uitgebreid aanbod van meerjarige gewassen die quasi allemaal in een hoge opbrengstfase zitten. Denk daarbij aan een kruidlaag met knoflookmosterd, palmkool, Russische bladkool, eeuwig moeskool of Egyptische ui. Klimmers zoals kiwi's, kiwibessen en akebia's. Of allerhande bomen zoals nectarines, persimoen, abrikoos, kaki's, sneeuwklokjesbomen, vijgen, pawpaws, peren, appels en hartnoten. Honderden rassen op een oppervlakte van een halve hectare waarbij hij vaak met gildes rondom opbrengstbomen werkt. De verschillende boomeilanden zorgen voor een jungle-gevoel in Oost-Vlaanderen.

In het begin hield hij alles heel nauwgezet bij met naambordjes en plantschema's, maar dat was voor hem niet houdbaar. Nu hanteert hij een heel organisch systeem waarbij hij voortdurend planten opkweekt om hen een nieuwe plek te geven in het systeem. Zijn visie is dat je pas iets mag verwijderen, als je het vervangt door iets beter. "En wat is beter?" bedenkt hij zich retorisch. Iedereen moet zijn/haar voedselbos vooral heel lokaal en plaatsgebonden gaan uitdenken. Op zijn eigen perceel zit hij bijvoorbeeld op een grond van zand, leem en klei. Die variatie stelt hem in staat om "heel veel diversiteit te hosten op een kleine oppervlakte". Daarnaast kies je ook best planten die je graag eet. Het heeft vooral geen zin om je plantenkeuze enkel te laten afhangen van wat er in boeken staat ("Iedereen zet vandaag smeerwortel en erwtenstruiken"). Maar het allerbelangrijkste blijft: begin er gewoon mee. "Volg uw goesting en uw hart".

Naarmate de interesse in voedselbossen toeneemt, merkt hij wel dat mensen ze vaak een grot van Ali Baba vinden met een ongelooflijk wow-effect. Toegegeven, het voedselbos inspireert en verwondert Bert nog iedere dag, maar hij mist hij soms ook wel de nodige nuance. Zo ontbreekt het mensen vaak aan realiteitszin op vlak van hoeveel werk, observatie, kennis en tijd het vergt om een ecosysteem te coachen vooraleer je een zekere opbrengst hebt.

"Het is niet zo eenvoudig als je klassieke moestuin vol éénjarigen onder het bladerdek van een bos in te schuiven, dan krijg je een heel teleurstellende moestuin. Een voedselbos en een permacultuurmoestuin zijn twee verschillende technieken die elkaar heel mooi kunnen aanvullen. Om mensen te helpen in het neerzetten van die voedselbosdroom hebben we een opleiding voedselbosverdieping. En voor mensen die willen moestuinieren in harmonie met de natuur en telen volgens permacultuurprincipes is er sinds dit jaar ook de permamoestuinopleiding."

Meer info over al deze opleidingen die Bert organiseert vind je hier.

Mensen leren 'ontleren'

Maar hoe begin je er nu aan? "Je kan in feite gewoon het systeem laten gaan en als het nodig is, zet je een stapje terug. Zo doe je eigenlijk aan landschapsbeheer", aldus Bert. Met een uitgedacht ontwerp ga je natuurlijk de verschillende fases incalculeren en tegelijkertijd snel een noodzakelijk microklimaat creëren. Als je bijvoorbeeld de uiteindelijke plantafstand van je fruitboomlaag maal 1,5 doet, behoudt je ook op termijn voldoende zonlicht. Maar je kan evengoed kiezen om alle plantgoed dicht bij elkaar aan te planten en voortdurend te blijven snoeien. "Ik moet hier bijvoorbeeld geen organisch materiaal van buitenaf meer binnen brengen. Het groeit hier gewoon al."

Belangrijk om bij stil te staan is dat er geen eindfase is. Een voedselbos is voortdurend in beweging. Uiteindelijk komt het er volgens Bert vooral op aan om mensen bepaalde zaken te 'ontleren'. De typische dingen zoals niet spitten en niet sproeien, maar vooral ook het belang van observeren en spelen met successie.

Of hij nog dromen heeft? Absoluut! Hij zou maar al te graag het concept van een voedselbos willen opschalen. "Het liefst zou ik hebben dat er een kudde koeien door graast en dat je lange stroken hebt waar je beesten kan combineren met planten." Terwijl hij nu vooral zijn dagen vult met het adviseren van particulieren, zou hij graag ook meer landbouwbedrijven willen ondersteunen. Dat vraagt een andere aanpak qua plantgoed en materiaal, maar alles vertrekt wel vanuit dezelfde permacultuur-filosofie. Ik hoop alvast dat hij een voortrekkersrol kan spelen in België.